Herman Pleij | Boekenweek

Wat maakt ons typisch Nederlands? In zijn werk duikt Herman Pleij in onze geschiedenis en houdt ons met humor een spiegel voor. Met herkenbare verhalen en verrassende inzichten laat hij zien waar onze gewoonten en ideeën vandaan komen. Bestaat dé Nederlander eigenlijk wel? En wat verbindt ons met elkaar?

Pleij weet als geen ander het verleden aan het heden te koppelen. Bevlogen, scherp en met veel gevoel voor humor maakt hij cultuurgeschiedenis toegankelijk voor iedereen. 

Een volkskarakter bestaat niet. Wel zijn er favoriete zelfbeelden en nationaal gekleurde eigenaardigheden. Wonen en leven in een moerasdelta veronderstelt een mentaal overlevingspakket. Dat is vooral gegroeid uit gelijkheidsverbeelding, een begrip dat tegelijkertijd een woord herbergt dat in Nederland ook zoiets als kapsones betekent: verbeeld je maar niets. 
Toch voelen we ons in werkelijkheid niet erg gelijk aan elkaar. Want waarom doen er anders meer dan twintig partijen mee aan de verkiezingen? Verder heeft de sterk verstedelijkte samenleving mentaliteiten bevordert, die het voortbestaan daarvan moeten garanderen: zelfredzaamheid en een gevoel voor pragmatiek en tolerantie. Die gaan hand in hand met een diepe afkeer van praalzucht, aanstellerij en heldenverering. 
Passen poldermodel en populisme daar ook nog bij? Zijn we echt nog wel zo tolerant in dienst van de nationale handelsbelangen? En vergaderen we ons niet de vergetelheid in met die alom gehuldigde afkeer van geprononceerd leiderschap? Hoewel we al eeuwenlang onze ongekend langdurige welvaart weten te handhaven, lijken inschikkelijkheid en de erkenning van een Algemeen Belang vrij plotseling te vergruizen. 
Tegelijkertijd neemt de zucht naar identiteit alleen maar toe. De vertrouwde kaders van geloof en ideologie zijn voor velen vervaagd. Vooral in het voorheen zo verzuilde Nederland is dat hard aangekomen: zonder duidelijk gezicht, houvast en ritueel kun je niet leven. Hoe kan dat zo plotseling gebeurd zijn? En moeten we niet meer aandacht hebben voor de vraag: hoe komt het dat we zijn wie we zijn?

Lezen is mensen kijken. Bladerend begluur je personages alsof het voorbijgangers zijn. Met een kopje koffie kun je heerlijk om ze gniffelen, ze bewonderen én je verwonderen. Want schrijvers zijn kijkers. Ze zien onze eigenaardigheden. Onze gekke gewoontes. En vooral: dat we méér gemeen hebben dan we misschien denken. Wie leest, herkent altijd wel iets. Of dat nou een inzicht is in je meest intieme verlangens. Of dat ook jij je schaamt om de laatste bitterbal te pakken. Maar vaak zien we dat pas, als we het lezen. Dan gaan we nadenken over wat we doen en waarom. En leren we om onszelf te glimlachen. En nergens zien we onszelf scherper dan in de spiegel van de schrijver. Kijk zelf maar, als je durft. Daarom is het thema van de 92e Boekenweek: Kijk ons nou.

Mensje van Keulen schrijft het boekenweekgeschenk en Japke-d. Bouma de thema-uitgave.